જળસંચય જ એકમાત્ર વિકલ્પ, વરસાદી પાણીને બચાવી ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરીએ

'જળ એ જ જીવન' – આ કહેવતને આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ, પરંતુ આજે જ્યારે ભૂગર્ભ જળસ્તર સતત નીચે જઈ રહ્યા છે, ત્યારે આ કહેવતને વાસ્તવિકતામાં ફેરવવાનો સમય આવી ગયો છે. વરસાદી ઋતુમાં કુદરત આપણને પાણીનો અમૂલ્ય ભંડાર આપે છે, પરંતુ યોગ્ય આયોજનના અભાવે તે પાણી વહી જાય છે. આ પાણીને સંગ્રહિત કરવાની પદ્ધતિ એટલે 'રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ', જે આજે સમયની માંગ બની ગઈ છે.

જળ એ જ જીવન' – આ કહેવતને આપણે વર્ષોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ, પરંતુ આજે જ્યારે ભૂગર્ભ જળસ્તર સતત નીચે જઈ રહ્યા છે, ત્યારે આ કહેવતને વાસ્તવિકતામાં ફેરવવાનો સમય આવી ગયો છે. વરસાદી ઋતુમાં કુદરત આપણને પાણીનો અમૂલ્ય ભંડાર આપે છે, પરંતુ યોગ્ય આયોજનના અભાવે તે પાણી વહી જાય છે. આ પાણીને સંગ્રહિત કરવાની પદ્ધતિ એટલે 'રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ', જે આજે સમયની માંગ બની ગઈ છે.

રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ શું છે?

વરસાદી પાણીને વહી જતું અટકાવીને તેને યોગ્ય માધ્યમ દ્વારા સંગ્રહિત કરવાની પ્રક્રિયાને રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ કહેવાય છે. આ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે બે રીતે અમલમાં મૂકી શકાય છે:

1. રૂફટોપ હાર્વેસ્ટિંગ: મકાનના છાપરા કે ધાબા પર પડતા પાણીને પાઈપલાઈન દ્વારા ભૂગર્ભ ટાંકી અથવા રીચાર્જ પીટમાં એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

2. સર્ફેસ હાર્વેસ્ટિંગ: ખુલ્લા મેદાનો કે સોસાયટીના વિસ્તારોમાં તળાવ, ખાડા કે ચેકડેમ બનાવીને પાણીને જમીનમાં ઉતારવામાં આવે છે.

શા માટે અનિવાર્ય છે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ?

આજે શહેરીકરણ અને વધતા જતા બાંધકામોને કારણે જમીન કોંક્રિટથી ઢંકાઈ ગઈ છે, પરિણામે પાણી જમીનમાં ઉતરી શકતું નથી. આનાથી નીચે મુજબની સમસ્યાઓ સર્જાય છે:

• ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડો: સતત પાતાળકૂવાઓમાંથી પાણી ખેંચવાને કારણે જળસ્તર ભયજનક રીતે ઘટ્યા છે.

• પૂર અને જળભરાવ: વરસાદી પાણીનો નિકાલ ન થતા રસ્તાઓ પર પાણી ભરાય છે, જે અકસ્માત અને રોગચાળાનું કારણ બને છે.

રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગના અનેકવિધ લાભો

• જળ સ્તરનું રિચાર્જ: વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતારવાથી ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચા આવે છે.

• પાણીની બચત: સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ ઘરકામ, બાગકામ અને અન્ય કામો માટે કરવાથી પીવાના પાણીની માંગમાં ઘટાડો થાય છે.

• આર્થિક ફાયદો: પાણીની અછતને કારણે ટેન્કર કે અન્ય સ્રોતો પર ખર્ચ કરવો પડતો નથી, સાથે જ ઘણી સરકારો આવી પદ્ધતિઓ માટે સબસિડી પણ આપે છે.

• પર્યાવરણલક્ષી: વરસાદી પાણી ખારાશ વગરનું અને શુદ્ધ હોય છે, જે છોડ અને પાકના વિકાસ માટે અત્યંત ગુણકારી છે.

કેવી રીતે અમલ કરવો? (સરળ ઉપાયો)

તમારા ઘર, સોસાયટી કે શાળામાં આ પદ્ધતિ અપનાવવી અત્યંત સરળ છે:

• ફિલ્ટર સિસ્ટમ: છાપરા પરની પાઈપ સાથે એક નાનું ફિલ્ટર લગાવો, જેમાં કાંકરી, રેતી અને કોલસાના સ્તરો હોય છે. આ પાણીને શુદ્ધ કરીને ટાંકીમાં મોકલે છે.

• રીચાર્જ પીટ: જમીનમાં ખાડો ખોદી તેને પથ્થર અને રેતીથી ભરીને પાઈપ જોડી દેવાથી પાણી કુદરતી રીતે ફિલ્ટર થઈને જમીનમાં ઉતરે છે. 

આજે કરેલું નાનું એવું જળસંગ્રહનું કામ આવતીકાલની પેઢીને પાણીની અછતથી મુક્ત કરી શકે છે. સરકાર અને વહીવટીતંત્ર ભલે આ માટે પ્રયત્નશીલ હોય, પરંતુ જળ સંરક્ષણ એ એક 'જન આંદોલન' બનવું જોઈએ. આવો, આપણે સાથે મળીને પ્રતિજ્ઞા લઈએ કે એક ટીપું પાણી પણ વ્યર્થ નહીં જવા દઈએ.