ભારતે મજબૂત કાયદાઓ, ડિજિટલ સુરક્ષા અને મહિલા સંરક્ષણ તંત્રને વધુ સશક્ત બનાવ્યું: મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસા નાબૂદી દિવસ

25 નવેમ્બર, મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસા નાબૂદી દિવસ પર, ભારતે ઘોષણા કરી કે તેણે ભારતીય ન્યાય સંહિતા 2023 જેવા મજબૂત કાયદાઓ અને સંસ્થાકીય તંત્ર (જેમ કે વન સ્ટોપ સેન્ટર) દ્વારા મહિલા સુરક્ષાને સશક્ત બનાવી છે. સરકાર મિશન શક્તિ હેઠળ સુરક્ષા અને સશક્તિકરણને એકીકૃત કરી રહી છે, સાથે જ ડિજિટલ શક્તિ અભિયાન અને SHe-Box જેવા ટેકનોલોજી આધારિત ઉપાયો દ્વારા ઓનલાઈન હિંસા સામે લડી રહી છે. આ બહુ-આયામી પ્રયાસોનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓને ઓફલાઈન અને ઓનલાઈન બંને રીતે સુરક્ષિત, સમાન અને આદરપૂર્ણ વાતાવરણ પૂરું પાડવાનો છે.

25 નવેમ્બર – મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસાના નાબૂદી માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ – વૈશ્વિક સ્તરે ઊંડી છાપ છોડે છે. સરકારો, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અને નાગરિક સમાજ સંગઠનો મજબૂત કાયદાઓ અને વૈશ્વિક અભિયાનો દ્વારા મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસાને સમાપ્ત કરવાના પ્રયાસો તેજ કરી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે મહિલાઓના અધિકારોની રક્ષા કરવા, લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને મહિલાઓ તથા યુવાન છોકરીઓ સામેના ઊંડા સામાજિક અને ડિજિટલ પડકારોનું સમાધાન કરવા માટે પોતાના કાનૂની માળખાને સતત મજબૂત કર્યું છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દ્વારા વર્ષ 2000માં પસંદ કરાયેલો આ દિવસ 25 નવેમ્બરથી 10 ડિસેમ્બર સુધી 16 દિવસ માટે લિંગ આધારિત હિંસા વિરુદ્ધ વિશ્વમાં સક્રિયતાની શરૂઆતનું પ્રતીક છે. વર્ષ 2025 માટે, વિષય છે “તમામ મહિલાઓ અને છોકરીઓ વિરુદ્ધ ડિજિટલ હિંસાને સમાપ્ત કરવા માટે એકજૂથ થવું”. ઓનલાઈન ઉત્પીડન અને સાયબરસ્ટોકિંગથી લઈને ડીપફેક, ડોક્સિંગ અને સંકલિત રીતે સ્ત્રીઓ પરના હુમલાઓ સુધી, ટેકનોલોજી-સક્ષમ લિંગ-આધારિત હિંસા કરનારાઓ માટે નવા સ્વરૂપ તરીકે ઉભરી છે.

 મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસા સમાપ્ત કરવા માટે ભારતની લડાઈ: કાયદા અને વિધાન

ભારત સરકારે મજબૂત કાનૂની માળખા, સંસ્થાકીય સમર્થન, સમર્પિત હેલ્પલાઇન અને મુખ્ય યોજનાઓને સામેલ કરીને બહુ-આયામી દૃષ્ટિકોણ દ્વારા મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસાના નાબૂદીને પ્રાથમિકતા આપી છે. આ પ્રયાસો મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસાના નાબૂદી માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ (25 નવેમ્બર)ના પાલન સાથે સંરેખિત છે, જેમાં ન માત્ર તાત્કાલિક નિવારણ પરંતુ દીર્ઘકાલીન સશક્તિકરણ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય મિશન શક્તિ યોજના હેઠળ સુરક્ષા અને સશક્તિકરણ ઘટકોને એકીકૃત કરીને આ પહેલોનું નેતૃત્વ કરે છે.

રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ 

આ આયોગની સ્થાપના 31 જાન્યુઆરી 1992ના રોજ ભારત સરકાર દ્વારા એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓ માટે તમામ બંધારણીય અને કાનૂની સુરક્ષા ઉપાયોની તપાસ અને દેખરેખ કરવી, જ્યાં પણ આવશ્યક હોય ત્યાં હાલના કાયદાઓમાં સંશોધનની ભલામણ કરવી અને મહિલાઓના અધિકારોથી વંચિત થવા સંબંધિત ફરિયાદોની તપાસ કરવી હતી. સમાંતર જવાબદારીઓ સાથે મોટાભાગના રાજ્યોએ રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ (એનસીડબ્લ્યુ)નું પણ ગઠન કર્યું છે. એનસીડબ્લ્યુ પોતાના પોર્ટલ www.ncw.nic.in દ્વારા મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસા અને અધિકારોના ઉલ્લંઘનની ફરિયાદો લેખિત અને ઓનલાઈન બંને સ્વરૂપમાં મેળવે છે અને ત્વરિત તથા અસરકારક નિવારણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સક્રિયપણે તેના પર કાર્યવાહી કરે છે.

આ ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગએ ઘરેલું હિંસાની ઘટનાઓની ફરિયાદ માટે હેલ્પલાઇન નંબર 7827170170 શરૂ કર્યો છે, જે પીડિત મહિલાઓને પોલીસ, હોસ્પિટલો, જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તામંડળ, મનોવૈજ્ઞાનિક સલાહકારો વગેરે સાથે જોડીને 24×7 ઓનલાઈન સહાયતા પ્રદાન કરે છે. આ પોર્ટલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયના સહયોગથી ડિજિટલ ઇન્ડિયા દ્વારા ઇન્ટરએક્ટિવ વોઇસ રિસ્પોન્સ તંત્ર દ્વારા સંચાલિત છે.

 ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023:

1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવેલી, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ને બદલે છે અને યૌન અપરાધો માટે કડક દંડની જોગવાઈ કરે છે, જેમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના સગીરોના બળાત્કાર માટે આજીવન કારાવાસનો સમાવેશ થાય છે. તે યૌન અપરાધોની વ્યાખ્યાઓનું વિસ્તરણ કરે છે અને પીડિતના નિવેદનોની ઓડિયો-વિડિયો રેકોર્ડિંગ ફરજિયાત કરે છે.

 ઘરેલું હિંસાથી મહિલાઓનું સંરક્ષણ અધિનિયમ, 2005 (PWDVA):

ભારતમાં, ઘરેલું હિંસા આ અધિનિયમ દ્વારા સંચાલિત થાય છે, જે "પીડિત વ્યક્તિ"ને કોઈ પણ મહિલા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જે પ્રતિવાદી સાથે ઘરેલું સંબંધમાં છે અથવા રહી છે.
ઘરેલું સંબંધ એટલે કે તેઓ એક ઘરમાં સાથે રહે છે અથવા રહી ચૂક્યા છે, અને તેઓ લગ્ન, દત્તક અથવા પારિવારિક સંબંધોથી સંબંધિત હોઈ શકે છે. કલમ 3 તેને એવા કોઈ પણ કાર્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જે કોઈ મહિલાના શારીરિક કે માનસિક સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે અથવા તેની સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકે છે, જેમાં ગેરકાનૂની માંગણીઓ માટે ઉત્પીડન પણ સામેલ છે. “ઘરેલું હિંસા” શબ્દમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

શારીરિક શોષણ (નુકસાન, ઈજા અથવા ધમકી)

યૌન શોષણ (કોઈપણ બિન-સહમતિવાળું કે અપમાનજનક યૌન કૃત્ય)

મૌખિક/ભાવનાત્મક દુર્વ્યવહાર (અપમાન, ધમકી, અપમાન)

આર્થિક દુર્વ્યવહાર (પૈસા રોકવા, સંસાધનો સુધી પહોંચથી ઇનકાર, સંપત્તિનો નિકાલ)

દહેજ સંબંધિત ઉત્પીડન

કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓનું યૌન ઉત્પીડન (રોકથામ, નિષેધ અને નિવારણ) અધિનિયમ, 2013:

આ અધિનિયમ તમામ મહિલાઓ પર લાગુ થાય છે, ભલે તેમની ઉંમર, નોકરીનો પ્રકાર કે કાર્યક્ષેત્ર કંઈ પણ હોય. તે નિયોક્તાઓને 10 થી વધુ કર્મચારીઓવાળા કાર્યસ્થળો પર એક આંતરિક સમિતિ  બનાવવાનો આદેશ આપે છે, જ્યારે યોગ્ય સરકાર નાના સંગઠનો અથવા નિયોક્તાઓ વિરુદ્ધના કેસો માટે સ્થાનિક સમિતિઓ સ્થાપિત કરે છે. ફરિયાદ ડેટાને કેન્દ્રીકૃત કરવા માટે, MWCD એ SHe-Box લોન્ચ કર્યું, જે કેસોની રિપોર્ટિંગ અને ટ્રેકિંગ માટેનું એક પોર્ટલ છે, જેમાં અધિનિયમ હેઠળ પૂછપરછ 90 દિવસની અંદર પૂરી કરવી આવશ્યક છે.

મિશન શક્તિ અને સંસ્થાકીય સહાયતા

 મિશન શક્તિ

મિશન શક્તિ એક એકીકૃત, મિશન-મોડ યોજના છે જેને મહિલાઓની સુરક્ષા, સલામતી અને સશક્તિકરણને વધારવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે. તે મહિલાઓના સમગ્ર જીવન ચક્રમાં આવતી ચેલેન્જોનો સામનો કરવા અને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં મહિલાઓને સમાન યોગદાનકર્તા તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે સરકારના "મહિલા નેતૃત્વવાળા વિકાસ"ના દૃષ્ટિકોણને કાર્યાન્વિત કરે છે.

‘સ્વાધાર ગૃહ યોજના’ હેઠળ આશ્રય ગૃહો

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય 01 એપ્રિલ, 2016થી સંશોધિત સ્વાધાર ગૃહ યોજના લાગુ કરી રહ્યું છે. આ યોજના વિષમ પરિસ્થિતિઓ જેમ કે પારિવારિક ઝઘડાઓ, અપરાધ, હિંસા, માનસિક તણાવ, સામાજિક બહિષ્કારને કારણે બેઘર મહિલાઓ અને છોકરીઓ તેમજ વેશ્યાવૃત્તિમાં મજબૂર થવાના જોખમવાળી મહિલાઓ અને છોકરીઓની પ્રાથમિક જરૂરિયાતોને પૂરી કરે છે. આશ્રય, ભોજન, કપડાં, સલાહ, તાલીમ, નૈદાનિક અને કાનૂની સહાયતાના જોગવાઈઓ દ્વારા આ યોજનાનો લક્ષ્ય આવી મહિલાઓને આર્થિક અને ભાવનાત્મક રીતે કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં પુનર્વસન કરવાનો છે.

 વન સ્ટોપ સેન્ટર

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે 01 એપ્રિલ, 2015થી વન સ્ટોપ સેન્ટર (OSC) યોજના પણ લાગુ કરી છે. આ OSC હિંસાથી પ્રભાવિત અથવા પીડિત મહિલાઓને પોલીસ, ચિકિત્સા અને કાનૂની સહાયતા તથા સલાહ, મનો-સામાજિક સલાહ અને કામચલાઉ આશ્રય સહિત એક જ છત નીચે ઘણી એકીકૃત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે.

 સ્ત્રી મનોરક્ષા

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે હિંસા અને સંકટનો સામનો કરનારી મહિલાઓનું સમર્થન કરવા માટે મનો-સામાજિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે દેશભરમાં વન સ્ટોપ સેન્ટરના કર્મચારીઓને ‘સ્ત્રી મનોરક્ષા’પરિયોજના હેઠળ તાલીમ પ્રદાન કરવા માટે બેંગલુરુમાં રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તંત્રિકા વિજ્ઞાન સંસ્થાનની સેવાઓ લીધી છે.

 ડિજિટલ શક્તિ અભિયાન

રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ ડિજિટલ શક્તિ અભિયાનને લાગુ કરી રહ્યું છે. આ એક અખિલ ભારતીય પરિયોજના છે જેનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓ અને છોકરીઓને ડિજિટલ રીતે સશક્ત અને કુશળ બનાવવાનો છે. સુરક્ષિત ઓનલાઈન સ્થાન બનાવવાની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાના અનુરૂપ, ડિજિટલ શક્તિ મહિલાઓને પોતાનું સંરક્ષણ કરવા અને ઓનલાઈન ગેરકાયદેસર કે અયોગ્ય ગતિવિધિઓ વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવા માટે આવશ્યક કૌશલ્ય અને જાગૃતિ પ્રદાન કરે છે.

 રાષ્ટ્રીય ઘરેલું હિંસા હેલ્પલાઇન

ભારત સરકારે કોઈ પણ પ્રકારની હિંસા કે સંકટનો સામનો કરનારી મહિલાઓને 24×7 આપાતકાલીન અને બિન-આપાતકાલીન સહાયતા પ્રદાન કરવાના ઉદ્દેશ્યથી 01 એપ્રિલ, 2015ના રોજ મહિલા હેલ્પલાઇન યોજનાનું સાર્વત્રિકીકરણ શરૂ કર્યું. આ યોજના એક ટોલ-ફ્રી નંબર 181 દ્વારા રાષ્ટ્રવ્યાપી સહાયતા પ્રદાન કરે છે.

સરકાર નિર્ભયા ફંડ હેઠળ આપાતકાલીન પ્રતિક્રિયા સહાયતા પ્રણાલી  પણ લાગુ કરે છે. આ એક અખિલ ભારતીય, એકલ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત નંબર છે, એટલે કે, પોલીસ, અગ્નિશમન અને એમ્બ્યુલન્સ સેવાઓ જેવી વિવિધ આપાત પરિસ્થિતિઓ માટે 112 આધારિત પ્રણાલી છે.

સંસ્થાકીય તંત્ર અને ટેકનોલોજી આધારિત સુધારા

સુલભ અને અનુકૂળ ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સરકારે રિપોર્ટિંગ, તપાસ અને નિર્ણય માટે વિશેષ સંસ્થાન સ્થાપિત કર્યા છે.

ફાસ્ટ ટ્રેક વિશેષ અદાલતો: નિર્ભયા ફંડ હેઠળ સંચાલિત આ અદાલતો બળાત્કાર અને POCSO કેસોની સુનાવણીમાં ઝડપ લાવે છે. ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, 773 FTSC (400 વિશેષ ઈ-પોક્સો અદાલતો સહિત) 29 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે.

મહિલા સહાયતા ડેસ્ક (WHD): લિંગ આધારિત હિંસાના સંવેદનશીલ રિપોર્ટિંગની સુવિધા માટે પોલીસ સ્ટેશનોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. ફેબ્રુઆરી 2025 સુધીમાં, 14,658 WHD દેશભરમાં કાર્યરત છે.

શી-બોક્સ પોર્ટલ: આ એકીકૃત ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ છે જે કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓના યૌન ઉત્પીડન (POSH અધિનિયમ) સાથે સંપૂર્ણપણે સંરેખિત છે. આ પોર્ટલ મહિલાઓને કાર્યસ્થળ પર યૌન ઉત્પીડનની ફરિયાદો નોંધાવવા, વાસ્તવિક સમયમાં તેમની પ્રગતિને ટ્રેક કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે.

યૌન હિંસાથી વધુ અસરકારક રીતે નિપટવા માટે, ભારત સરકારે આપરાધિક કાયદો (સંશોધન) અધિનિયમ, 2018 લાગુ કર્યો, જેણે બળાત્કાર અને સંબંધિત અપરાધો માટે દંડને કડક કરી દીધો છે. આ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કે આ કડક કાયદાઓ જમીની સ્તર પર વાસ્તવિક પરિણામો આપે, સરકારે તેમની કાર્યકારી દેખરેખ સાથે ઘણી ટેકનોલોજી-સંચાલિત પહેલ શરૂ કરી છે:

યૌન અપરાધો માટે તપાસ ટ્રેકિંગ પ્રણાલી :એક ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ જે સમયસર પૂર્ણ થવાને સુનિશ્ચિત કરવા માટે યૌન ઉત્પીડનના કેસોમાં પોલીસ તપાસની વાસ્તવિક સમયની દેખરેખ અને ટ્રેકિંગને સક્ષમ બનાવે છે.
યૌન અપરાધીઓ પર રાષ્ટ્રીય ડેટાબેસ: દોષી યૌન અપરાધીઓની એક કેન્દ્રીય રજિસ્ટ્રી, જેને કાયદા-પ્રવર્તન એજન્સીઓને વારંવાર અપરાધીઓની ઓળખ કરવા અને ટ્રેક કરવામાં મદદ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે.
ક્રાઇમ મલ્ટી-એજન્સી સેન્ટર: 12 માર્ચ, 2020ના રોજ શરૂ કરાયેલ આ સિસ્ટમ ચેતવણીઓ, ઈમેલ અને એસએમએસ દ્વારા તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના પોલીસ સ્ટેશનો અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે જઘન્ય અને આંતર-રાજ્ય અપરાધો પર માહિતીને તરત જ શેર કરવાની સુવિધા પ્રદાન કરે છે.

નિષ્કર્ષ

આ વર્ષે જ્યારે દુનિયા 25 નવેમ્બરના રોજ શક્તિશાળી વૈશ્વિક વિષય “તમામ મહિલાઓ અને છોકરીઓ વિરુદ્ધ ડિજિટલ હિંસાને સમાપ્ત કરવા માટે એકજૂથ થવું” હેઠળ મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસાના નાબૂદી માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ મનાવી રહી છે, ભારત લિંગ-આધારિત હિંસાનો તેના તમામ સ્વરૂપોમાં સામનો કરવાના તેના ઑફલાઇન અને ઑનલાઇન બંને માધ્યમોના પ્રયાસોને તેજ કરી રહ્યું છે. મિશન શક્તિના વન સ્ટોપ સેન્ટર, મહિલા સહાયતા ડેસ્ક અને આપાતકાલીન હેલ્પલાઇનના નેટવર્ક દ્વારા, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 જેવા સુધારાઓ અને શી-બોક્સ, ITSSO અને ડિજિટલ શક્તિ અભિયાન જેવા લક્ષિત સાધનો દ્વારા, ભારત સુલભ રિપોર્ટિંગ, ઉત્તરજીવી સહાયતા અને ઝડપી ન્યાય સુનિશ્ચિત કરી રહ્યું છે. આ એકીકૃત પ્રયાસો એક સુરક્ષિત, વધુ સમાવેશી વાતાવરણના નિર્માણ માટે દેશની પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે, જ્યાં દરેક મહિલા અને છોકરી – ઑફલાઇન અને ઑનલાઇન બંને, સન્માન, સ્વતંત્રતા અને સમાન અવસર સાથે રહી શકે.