ભારત ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર ચલાવનાર બીજો દેશ બનશે

ભારતે પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે. તમિલનાડુના કલ્પક્કમમાં બનેલા સ્વદેશી પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR) એ પહેલીવાર સફળતાપૂર્વક ક્રિટિકલિટી પ્રાપ્ત કરી છે, જેનો અર્થ છે કે તેણે નિયંત્રિત પરમાણુ સાંકળ પ્રતિક્રિયા શરૂ કરી છે.

આ 500 મેગાવોટ રિએક્ટર વૈજ્ઞાનિક હોમી જહાંગીર ભાભા દ્વારા કલ્પના કરાયેલ ભારતની ત્રણ-તબક્કાની પરમાણુ ઊર્જા યોજનાના બીજા તબક્કાની શરૂઆત દર્શાવે છે.આ સિદ્ધિ સાથે, ભારત વિશ્વનો (રશિયા પછી) ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરનું વ્યાપારી રીતે સંચાલન કરનાર બીજો દેશ બનશે.

ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરની વિશિષ્ટ વિશેષતા એ છે કે તે તેના વપરાશ કરતાં વધુ નવા બળતણનું ઉત્પાદન કરી શકે છે. તે યુરેનિયમ-પ્લુટોનિયમ મિશ્ર ઇંધણ (MOX) નો ઉપયોગ કરે છે અને યુરેનિયમ-238 ને પ્લુટોનિયમ-239 માં રૂપાંતરિત કરે છે.આ ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં થોરિયમ-આધારિત ઊર્જા ઉત્પાદન માટે માર્ગ મોકળો કરે છે. ભારતમાં થોરિયમનો મોટો ભંડાર છે, જેનો ઉપયોગ ત્રીજા તબક્કામાં કરવામાં આવશે.

ભારતની ત્રણ તબક્કાની પરમાણુ યોજના નીચે મુજબ છે:

પ્રથમ તબક્કામાં યુરેનિયમમાંથી વીજળી અને પ્લુટોનિયમ ઉત્પન્ન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

બીજા તબક્કામાં ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરનો ઉપયોગ કરીને વધુ બળતણ ઉત્પન્ન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

ત્રીજા તબક્કામાં થોરિયમમાંથી લાંબા ગાળાની ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયા "બંધ બળતણ ચક્ર" પર આધારિત છે, જેમાં ખર્ચાયેલા બળતણને રિસાયકલ કરવામાં આવે છે.

ભારતની પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતા હાલમાં 8.78 ગીગાવોટ છે, જે 2024-25માં 56,681 મિલિયન યુનિટ વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. આગામી વર્ષોમાં આ ક્ષમતાને 22.38 ગીગાવોટ સુધી વધારવાની યોજના છે.સરકાર 2047 સુધીમાં 100 ગીગાવોટ પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ માટે, "પરમાણુ ઊર્જા મિશન" હેઠળ ₹20,000 કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, અને નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર (SMRs) વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.આ સિદ્ધિ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા, સ્વદેશી ટેકનોલોજી અને સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.