સર્પદંશથી થતાં મૃત્યુ ઘટાડવા હવે સ્થાનિક સાપોના ઝેરમાંથી બનશે રસી

ગુજરાતમાં સર્પદંશની સારવાર વધુ અસરકારક બનશે. રાજ્યમાં જોવા મળતા ઝેરી સાપોના ઝેરમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલું 'રિજિયન સ્પેસિફિક એન્ટી-સ્નેક વેનમ' (Region-specific anti-snake venom) ટૂંક સમયમાં ઉપલબ્ધ થશે, જે સર્પદંશના કિસ્સામાં જીવ બચાવવા માટે 'સંજીવની' સાબિત થશે.

ગુજરાતમાં સર્પદંશની સારવાર વધુ અસરકારક બનશે. રાજ્યમાં જોવા મળતા ઝેરી સાપોના ઝેરમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલું 'રિજિયન સ્પેસિફિક એન્ટી-સ્નેક વેનમ' (Region-specific anti-snake venom) ટૂંક સમયમાં ઉપલબ્ધ થશે, જે સર્પદંશના કિસ્સામાં જીવ બચાવવા માટે 'સંજીવની' સાબિત થશે.

વલસાડના ધરમપુર સ્થિત 'સ્નેક રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' (SRI) દ્વારા ગુજરાતના ઝેરી સાપોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલું લાયોફિલાઇઝ્ડ (ફ્રીઝ-ડ્રાઇડ) ઝેર તેલંગાણાની એક લાઇસન્સ પ્રાપ્ત ઉત્પાદક કંપનીને સોંપવામાં આવ્યું છે. આ પગલું સર્પદંશથી થતા મૃત્યુદરને ઘટાડવામાં અને વર્ષ 2030 સુધીમાં ભારતના 50 ટકા મૃત્યુ ઘટાડવાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકમાં મહત્વનું યોગદાન આપશે.

ગુજરાતનું પોતાનું 'રિજિયન સ્પેસિફિક' એન્ટી-વેનમ

રાજ્યના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે, "મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ, રાજ્યમાં સર્પદંશને કારણે થતા મૃત્યુ ઘટાડવા માટે ગુજરાત પોતાનું પ્રદેશ-વિશિષ્ટ એન્ટી-સ્નેક વેનમ વિકસાવી રહ્યું છે. ધરમપુર સ્થિત SRI સાપની જાળવણી અને ઝેર નિષ્કર્ષણ માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ની માર્ગદર્શિકાનું ચુસ્તપણે પાલન કરે છે, જેથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું ઝેર મળી રહે."

નિષ્ણાતોનું મંતવ્ય: ભૌગોલિક તફાવત અને અસરકારકતા

નિષ્ણાતોના મતે, એક જ પ્રજાતિના સાપ હોવા છતાં ભૌગોલિક વિસ્તાર પ્રમાણે ઝેરની રાસાયણિક સંરચના અલગ-અલગ હોય છે. અન્ય વિસ્તારોના ઝેરમાંથી બનાવેલી રસી ગુજરાતના સ્થાનિક સાપોના ડંખ સામે ઘણીવાર ઓછી અસરકારક સાબિત થાય છે.

ગુજરાત ફોરેસ્ટ્રી રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (GFRF)ના ડાયરેક્ટર એસ. કે. શ્રીવાસ્તવે આ અંગે વિગત આપતા જણાવ્યું કે, "વર્ષ 2022માં દેશભરમાં વન્યજીવોના હુમલામાં 550 લોકોના મોત થયા હતા, જ્યારે આ જ ગાળામાં સર્પદંશથી અંદાજે 65,000 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. પ્રદેશ-વિશિષ્ટ એન્ટી-વેનમ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારના સાપોના ઝેરમાંથી બનતું હોવાથી તે વધુ અસરકારક રહેશે, જેનાથી દર્દીને ઓછો ડોઝ આપવો પડશે અને અંગો નિષ્ફળ જવા જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું જોખમ ઘટશે."

ધરમપુરનું સ્નેક રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ: એક વૈજ્ઞાનિક અભિગમ

આ સંસ્થા GFRF હેઠળ કાર્યરત છે, જ્યાં 471 ઝેરી સાપોનું જતન કરવામાં આવે છે. હાલમાં કંપનીને સોંપવામાં આવેલા ઝેરના જથ્થામાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના સાપોના ઝેરનો સમાવેશ થાય છે:

• ભારતીય નાગ (Indian Cobra): 33.37 ગ્રામ

• કાળોતરો (Common Krait): 2.67 ગ્રામ

• ખડચિતળો (Russell's Viper): 30.82 ગ્રામ

• ફુરસા (Saw-scaled Viper): 1.71 ગ્રામ

સર્પ સંશોધન કેન્દ્રના વાઇસ-ચેરમેન અને જાણીતા સર્જન ડૉ. ડી. સી. પટેલે જણાવ્યું કે, સંસ્થા સમગ્ર ગુજરાતની ઝેરી પ્રજાતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. તાજેતરમાં આ કેન્દ્રને સાપના ઝેરની ઇ-હરાજીમાં અપેક્ષા કરતા વધુ કિંમત મળી હતી, જે તેની કાર્યપદ્ધતિની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.

રાષ્ટ્રીય મિશનમાં યોગદાન

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ વર્ષ 2024માં ભારત સરકારે 'નેશનલ એક્શન પ્લાન ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ સ્નેકબાઈટ એન્વેનોમિંગ' (NAP-SE) લોન્ચ કર્યો છે. ગુજરાત આ દિશામાં અગ્રેસર રહીને વર્લ્ડ ક્લાસ કાયમી કેમ્પસ અને અદ્યતન સંશોધન માળખું બનાવવા માટે 2.25 હેક્ટર જમીન અને 11.68 કરોડની યોજના સાથે કામ કરી રહ્યું છે.