પીયૂષ ગોયલે G20 વેપાર મંત્રીઓની બેઠકમાં વૈશ્વિક વેપારમાં આવતી અસમાનતાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી; WTO-સુસંગત પગલાંની કરી હિમાયત

અમેરિકાના મિલવોકીમાં 2 ઓક્ટોબરના રોજ યોજાયેલી G20 વેપાર મંત્રીઓની બેઠકના સમાપન દિવસે, કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે વૈશ્વિક વેપારમાં આવતી અસમાનતાઓ કે વિકૃતિઓને દૂર કરવા માટે વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) ના નિયમોને અનુરૂપ હોય તેવા 'નિયમ-આધારિત' અને 'પુરાવા-આધારિત' અભિગમને અપનાવવાની હાકલ કરી હતી.

તેમણે વિવિધ મુદ્દાઓ પર ભારતનો પક્ષ રજૂ કર્યો, જેમાં માળખાગત વધારાની ક્ષમતા (structural excess capacity) અને ઉત્પાદન, 'મોસ્ટ-ફેવર્ડ-નેશન' (MFN) સિદ્ધાંત, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાંથી બળજબરીપૂર્વકના શ્રમને દૂર કરવો અને બહુપક્ષીય વેપાર પ્રણાલીને મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

વધારાની ક્ષમતા અંગે WTO-સુસંગત પગલાંની હિમાયત

પીયૂષ ગોયલે જણાવ્યું હતું કે ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે, જેની અર્થવ્યવસ્થા 1.4 અબજ લોકોની સ્થાનિક માંગ દ્વારા સંચાલિત છે. ભારત ડિઝાઇનથી લઈને તૈયાર માલ સુધીની ઉત્પાદન મૂલ્ય શૃંખલાઓ (manufacturing value chains)નું નિર્માણ કરીને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં એક વિશ્વસનીય કડી તરીકે કામ કરી રહ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બંને જરૂરિયાતોને પૂરી કરે છે અને G20 પ્રમુખપદ દ્વારા ઓળખવામાં આવેલા ક્ષેત્રોમાં દેશ પાસે કોઈ માળખાગત વધારાની ક્ષમતા નથી.

ડમ્પિંગ અને અયોગ્ય ભાવ નિર્ધારણ અંગેની ચિંતાઓ પર સહમતિ

ગોયલે અનેક સભ્ય દેશો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતાઓને સ્વીકારી કે અમુક અર્થવ્યવસ્થાઓમાં વેપારમાં વિકૃતિ લાવતી સહાય (trade-distorting support) ડમ્પિંગ અને અયોગ્ય ભાવ નિર્ધારણની પદ્ધતિઓને વેગ આપી શકે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આવી ચિંતાઓના નિવારણ માટે WTO-સુસંગત પગલાં ઉપલબ્ધ છે, જેમાં એન્ટી-ડમ્પિંગ અને કાઉન્ટરવેલિંગ ડ્યુટી (સંતુલક જકાત)નો સમાવેશ થાય છે, જે પુરાવા-આધારિત હોય છે અને ન્યાયિક સમીક્ષાને પાત્ર હોય છે. **ઉત્પાદન કેન્દ્રીકરણ અને સબસિડી અંગે સ્પષ્ટ વલણ**કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ઔદ્યોગિક ક્ષમતા પોતે કોઈ સમસ્યા નથી; જો કે, જ્યારે ઉત્પાદનનું ભૌગોલિક કેન્દ્રીકરણ છુપી સબસિડી અને સહાય દ્વારા સંચાલિત હોય ત્યારે વેપારમાં વિકૃતિઓ ઊભી થઈ શકે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઈનમાં વિવિધતા લાવવી એ એક વાજબી ઉદ્દેશ્ય હોવા છતાં, તેનો ઉપયોગ WTOના નિયમોની બહારના પગલાંને યોગ્ય ઠેરવવા માટે થઈ શકતો નથી. વધુમાં, સમાયોજનનો બોજ વિકાસશીલ દેશો પર ન નાખવો જોઈએ, કારણ કે તેમને ઔદ્યોગિકીકરણ માટે નીતિગત અવકાશ (policy space) જાળવી રાખવાની જરૂર હોય છે.

**MFN સિદ્ધાંતને જાળવી રાખવા પર ભાર**

'મોસ્ટ-ફેવર્ડ-નેશન' (MFN) સિદ્ધાંતને અદ્યતન બનાવવાના મુદ્દા પર વાત કરતા, ગોયલે જણાવ્યું હતું કે G20 સભ્યો સાથે ભારતનો વેપાર પારદર્શક, ભેદભાવરહિત અને નિયમ-આધારિત વેપાર પ્રણાલી પર નિર્ભર છે. MFN સિદ્ધાંતને આ પ્રણાલીની મુખ્ય ગેરંટી ગણાવતા, તેમણે નોંધ્યું હતું કે તે તમામ વેપારીઓ માટે, તેમના કદને ધ્યાનમાં લીધા વિના, સમાન તક (level playing field) સુનિશ્ચિત કરે છે.

**WTOમાં સર્વસંમતિનું મહત્વ**

ગોયલે WTOમાં સર્વસંમતિના અત્યંત મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને વિકાસશીલ દેશો માટે 'વિશેષ અને અલગ વ્યવહાર' (Special and Differential Treatment) જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આનાથી વિકાસશીલ અર્થતંત્રોને વિકસિત દેશોની સમકક્ષ આવવામાં મદદ મળે છે. તેમણે WTOની દ્વિ-સ્તરીય વિવાદ નિવારણ પ્રણાલીને પુનઃસ્થાપિત કરવાની પણ માંગ કરી હતી.

**બળજબરીપૂર્વકના શ્રમને નાબૂદ કરવા પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા**

વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓમાં બળજબરીપૂર્વકના શ્રમને નાબૂદ કરવા અંગે, કેન્દ્રીય મંત્રીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા સંપૂર્ણ અને બિનશરતી છે. બંધારણની કલમ 23નો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે નોંધ્યું હતું કે તે બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે—એવી જોગવાઈ જે સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય છે. તેમણે પ્રકાશિત કર્યું કે ભારતે ILOના કન્વેન્શન 29 અને 105ને બહાલી આપી છે અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદિત માલની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે તેની વિદેશી વેપાર નીતિમાં સુધારો કર્યો છે. વેપાર સંબંધિત પગલાં માટે ચકાસી શકાય તેવા પુરાવા આવશ્યક છે.ગોયલે જણાવ્યું હતું કે સરહદ પર લેવામાં આવતા પગલાં સમગ્ર દેશો, પ્રદેશો અથવા ક્ષેત્રો અંગેની ધારણાઓને બદલે ચોક્કસ અને ચકાસી શકાય તેવા પુરાવા પર આધારિત હોવા જોઈએ. તેમણે યોગ્ય પ્રક્રિયા અને WTOના નિયમોનું સન્માન કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

ILOની ભૂમિકા પર ભાર

કેન્દ્રીય મંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) એ શ્રમ ધોરણો માટે સક્ષમ, સાર્વત્રિક અને ત્રિપક્ષીય સંસ્થા છે. તેમણે બળજબરીપૂર્વકના શ્રમને નાબૂદ કરવાના ઉદ્દેશ્ય અને G20 સભ્યો વચ્ચે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના સ્વૈચ્છિક આદાનપ્રદાનને સમર્થન આપ્યું હતું. જોકે, તેમણે જણાવ્યું હતું કે આવા સહયોગમાં સભ્યોનું નિરીક્ષણ, નવી જવાબદારીઓનું સર્જન અથવા એકપક્ષીય વેપાર પગલાં માટે માહિતીનો આધાર તરીકે ઉપયોગ સામેલ ન હોવો જોઈએ. બહુપક્ષીય વેપાર વ્યવસ્થા પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચારગોયલે ભારતની નિયમ-આધારિત, ન્યાયી, સમાન, ભેદભાવ રહિત, પારદર્શક, ખુલ્લા, સમાવિષ્ટ અને બહુપક્ષીય વેપાર વ્યવસ્થા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટિ આપી, જેમાં WTO મુખ્ય સ્થાન ધરાવે છે. તેમણે સર્વસંમતિ-આધારિત નિર્ણય લેવાના મહત્વ અને વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોને તેમના લોકોના વિકાસ અને કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખીને નીતિઓ લાગુ કરવાની સ્વતંત્રતા પર ભાર મૂક્યો.

2027 માં યુકેના G20 પ્રમુખપદ માટે સમર્થન

કેન્દ્રીય મંત્રીએ મિલવૌકીમાં આતિથ્ય અને આયોજિત કાર્યક્રમો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ G20 પ્રમુખપદ અને રાજદૂત ગ્રીરનો આભાર માન્યો. તેમણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મંતવ્યનો ઉલ્લેખ કર્યો કે જે મુદ્દાઓનું સામૂહિક રીતે ઉકેલ લાવી શકાતું નથી તે મુદ્દાઓને એકસાથે ઉકેલી શકાય તેવા મુદ્દાઓને ઉકેલવામાં અવરોધ ન બનવા જોઈએ.